Hiểu bản thân là gì? 5 bước khám phá chính mình

Hiểu bản thân không bắt đầu bằng việc tìm ra một nhãn tính cách thật chính xác. Nó bắt đầu khi bạn quan sát cách mình phản ứng, điều mình lựa chọn và những gì lặp lại trong các tình huống khác nhau.

Năm bước khám phá bản thân dưới đây giúp tách sự việc khỏi suy diễn, nhận diện điều quan trọng, xin phản hồi có ví dụ và thử thay đổi nhỏ. Kết quả không phải một bản án về con người bạn, mà là hiểu biết có thể điều chỉnh khi có thêm trải nghiệm.

Thay vì cố tìm một câu trả lời bao quát về “con người tôi”, hãy bắt đầu từ những điều đã xảy ra. Bài viết này hướng dẫn cách ghi nhận trải nghiệm, tìm mẫu lặp lại và chuyển một nhận định về bản thân thành điều có thể kiểm tra.

Hiểu bản thân khác với gắn một nhãn cho mình như thế nào?

“Tôi thiếu kỷ luật”, “tôi không hợp làm lãnh đạo” hay “tôi là người hướng nội” đều là nhận định. Chúng chưa cho biết bạn đã làm gì, trong hoàn cảnh nào và có điều gì khác cùng ảnh hưởng.

Trong bài này, hãy nhìn bản thân qua năm khía cạnh thực hành:

Đây là khung thực hành biên tập để tổ chức quan sát, không phải thang đo tâm lý chuẩn hóa.

Nghiên cứu của Grant, Franklin và Langford phân biệt tự phản tư — xem xét suy nghĩ, cảm xúc, hành vi — với sự hiểu rõ về chúng. Đây là hai khía cạnh riêng biệt. Vì vậy, nghĩ nhiều về mình chưa đủ để kết luận rằng mình đã hiểu mình.[1]

Một hướng thực hành trong bài là đi từ câu “tôi nghĩ mình như vậy” đến câu “đây là điều tôi quan sát được, và đây là điều tôi còn cần kiểm tra”.

5 bước khám phá bản thân từ trải nghiệm hằng ngày

Bạn không cần ghi chép cả cuộc đời để bắt đầu. Chọn một tình huống gần đây mà mình đã có lựa chọn hoặc phản ứng đáng chú ý. Một ví dụ cụ thể dễ kiểm tra hơn nhận xét chung như “Tôi luôn thiếu tự tin” hay “Tôi là người quyết đoán”.

Bước 1. Chọn một tình huống cụ thể

Chọn một việc gần đây còn khiến bạn băn khoăn: cuộc họp mình ngại phát biểu, buổi làm việc khiến mình có hứng thú, một lần nhận lời giúp đỡ rồi cảm thấy quá tải.

Viết ngắn về nơi diễn ra, người có mặt, việc xảy ra và hành động của bạn. Chưa cần giải thích tính cách của mình.

Ví dụ minh họa: “Trong cuộc họp phân công, tôi nhận thêm hai đầu việc dù lịch tuần đã kín.” Câu này có thể đối chiếu được. “Tôi luôn yếu đuối” là một kết luận rộng hơn dữ liệu hiện có.

Bước 2. Tách điều đã xảy ra khỏi cách mình diễn giải

Với cùng một tình huống, hãy viết hai câu riêng:

• Điều đã xảy ra: Tôi chưa phát biểu trong cuộc họp.
• Cách tôi diễn giải: Có lẽ tôi không giỏi giao tiếp.

Sau đó thêm một khả năng khác: mình chưa chuẩn bị, chủ đề chưa rõ hoặc chưa có thời điểm phù hợp để lên tiếng. Bạn chưa cần chọn ngay một lời giải thích đúng; mục đích là tránh biến một lần hành xử thành kết luận cho mọi hoàn cảnh.

Ghi cả cảm xúc bạn nhận ra. Nếu chưa rõ, viết “chưa gọi tên được” thay vì cố điền một từ cho đủ bảng.

Bước 3. Tìm mẫu lặp lại và điều mình coi trọng

Ghi thêm vài tình huống ở những thời điểm khác nhau. Xem điều gì lặp lại và điều gì thay đổi khi bối cảnh thay đổi.

Nếu bạn thấy hứng thú khi hướng dẫn một người nhưng mệt sau buổi thuyết trình đông người, nhận định ban đầu có thể là: “Tôi thích giúp người khác hiểu vấn đề; tôi cần tìm hiểu thêm về quy mô nhóm và mức chuẩn bị phù hợp.” Chưa đủ dữ liệu để kết luận bạn không hợp nghề đào tạo.

Để nhận diện giá trị cá nhân, thử hỏi:

• Trong tình huống này, điều gì khiến tôi thấy việc mình làm có ý nghĩa?
• Tôi đang muốn bảo vệ điều gì: thời gian, chất lượng công việc, sự công bằng hay một mối quan hệ?
• Nếu chỉ được ưu tiên một điều trong tuần tới, tôi sẽ chọn điều gì và chấp nhận đánh đổi gì?

Giá trị là điều bạn coi trọng; kỹ năng là khả năng bạn có thể thực hiện và rèn luyện. Muốn có thời gian cho gia đình không đồng nghĩa bạn thiếu năng lực làm việc. Hai câu hỏi này nên được xem xét riêng.

Nếu một mẫu lặp lại gợi ý về năng lực, bạn có thể kiểm chứng điểm mạnh bằng hành vi và phản hồi trước khi dùng nó như kết luận về mình.

Bước 4. Xin phản hồi có ví dụ

Chọn một người đã thực sự cùng làm việc hoặc sinh hoạt với bạn. Thay vì hỏi “Bạn thấy tôi là người thế nào?”, hãy hỏi:

“Trong lần làm việc vừa rồi, hành động nào của tôi giúp ích? Có lúc nào cách tôi làm khiến việc khó hơn? Bạn cho tôi một ví dụ cụ thể được không?”

Ghi phản hồi trước, đối chiếu sau. Một lời nhận xét chưa phải kết luận cuối cùng, nhất là khi người đưa phản hồi chỉ biết bạn trong một bối cảnh.

Nghiên cứu của Vazire cho thấy tự đánh giá và đánh giá của người khác có thế mạnh khác nhau tùy đặc điểm được xem xét.[2] Trong thực hành, bạn có thể dùng phản hồi để bổ sung góc nhìn, rồi kiểm tra bằng những việc đã diễn ra; không cần coi người khác luôn đúng hoặc bản thân luôn đúng.

Bước 5. Kiểm tra bằng một thay đổi nhỏ

Chọn một nhận định tạm thời và thiết kế một việc nhỏ, có thể điều chỉnh, để tìm thêm dữ liệu.

Ví dụ: “Có thể tôi ngại phát biểu khi chưa chuẩn bị.” Trong cuộc họp tiếp theo, thử viết trước một ý mình muốn nói và một câu hỏi cần làm rõ. Sau cuộc họp, ghi lại bạn đã làm gì, cảm thấy ra sao và điều gì còn chưa biết.

Một thử nghiệm hữu ích nên trả lời được ba câu hỏi:

1. Tôi sẽ thử hành động gì?
2. Tôi quan sát điều gì sau khi thử?
3. Kết quả có đủ để điều chỉnh nhận định, hay tôi cần thêm tình huống khác?

Mục tiêu không phải chứng minh mình “đúng” về bản thân. Mục tiêu là hiểu rõ hơn điều kiện, lựa chọn và cách hành xử của mình.

Bảng tự quan sát: ví dụ đã điền và mẫu để dùng

Hai dòng dưới là tình huống minh họa, không phải câu chuyện hay kết quả của người dùng thực tế.

Bạn có thể chép mẫu sau vào sổ. Mỗi dòng chỉ cần một tình huống.

Trước khi kết thúc một dòng, kiểm tra: cột hành động có điều quan sát được không; cột nhận định có đang biến “một lần” thành “luôn luôn” không; bước kiểm tra có vừa sức không.

Bài tập 7 ngày để bắt đầu hiểu mình

Lịch dưới đây là gợi ý tổ chức việc thực hành. Bảy ngày không phải thời hạn bảo đảm bạn hiểu rõ bản thân và không phải một chương trình đã được kiểm định hiệu quả.

Kết thúc tuần, bạn có thể dùng ba câu: “Tôi nhận ra…”, “Tôi chưa chắc…”, “Tuần tới tôi sẽ thử…”. Bạn không cần một kết luận bao quát để có bước tiếp theo.

Khi đã chọn được một ưu tiên, hãy lập lịch tuần vừa sức bằng cách đặt bước đầu tiên vào một khoảng thời gian thực có.

Những lỗi dễ gặp khi cố hiểu bản thân

Lấy một lần thất bại làm định nghĩa về mình. Thử quay lại tình huống, mức chuẩn bị và điều kiện lúc ấy. Nhận định nên tương xứng với dữ liệu.

Chỉ tìm điều xác nhận suy nghĩ ban đầu. Nếu nghĩ “tôi không giỏi giao tiếp”, hãy ghi cả lúc việc trao đổi diễn ra thuận lợi. Mục đích là thấy sự khác nhau giữa các hoàn cảnh.

Tự suy xét mãi nhưng không có thêm quan sát hoặc hành động. Sutton phân biệt những kết quả liên quan đến các dạng tự nhận thức; trong nghiên cứu này, suy nghĩ lặp lại theo hướng tiêu cực có liên hệ với ít lợi ích và nhiều chi phí được báo cáo hơn.[3] Đây là kết quả nghiên cứu về mối liên hệ, không chứng minh nguyên nhân hay hiệu quả của bài tập trong bài. Khi ghi chép, bạn có thể dừng ở một điều cần kiểm tra, thay vì cố giải thích mọi thứ ngay.

Dùng một công cụ để quyết định thay mình. Bất kỳ kết quả tự khám phá nào cũng cần được đối chiếu với trải nghiệm, năng lực, điều kiện sống và mục tiêu thực tế. Một nhãn hoặc một bản diễn giải không nên thay bạn đưa ra quyết định quan trọng.

Bản Đồ Cuộc Đời có thể là bước tiếp theo như thế nào?

Nếu muốn thêm một góc nhìn để chiêm nghiệm, bạn có thể Tạo Bản Đồ Cuộc Đời miễn phí. Trang tra cứu hiện có lựa chọn bản thân, con cái, nghề nghiệp và mối quan hệ.

Hãy chọn một gợi ý trong kết quả và tự hỏi: “Điều này có khớp với những tình huống tôi đã ghi lại không? Có ví dụ nào không khớp? Tôi muốn tìm hiểu thêm điều gì?”.

Bản Đồ Cuộc Đời là công cụ chiêm nghiệm, không phải lời tiên tri. Các nghiên cứu tâm lý học được dẫn trong bài không kiểm định công cụ này. Kết quả không thay thế đánh giá chuyên môn hay quyết định của bạn.

Bạn cũng có thể tiếp tục đọc trong thư viện Kiến thức để kết nối việc hiểu mình với định hướng cuộc sống và phát triển bản thân.

Câu hỏi thường gặp

Muốn hiểu bản thân thì nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu bằng một tình huống gần đây. Ghi điều đã xảy ra, hành động của mình, cảm xúc nhận ra, một nhận định tạm thời và điều muốn kiểm tra. Mẫu trong bài giúp bạn tách những phần này.

Làm sao biết mình thực sự muốn gì?

Quan sát những lựa chọn mình đã đưa ra và điều mình sẵn sàng đánh đổi. Sau đó thử một ưu tiên nhỏ, phù hợp điều kiện hiện tại, rồi xem trải nghiệm có khớp với mong muốn ban đầu không. Đây là cách thu thập thêm thông tin, không phải công thức cho một câu trả lời duy nhất.

Nếu câu hỏi của bạn đang là chọn hướng đi, hãy dùng mẫu thực hành trong bài không biết mình muốn gì trong cuộc sống để thu hẹp lựa chọn và thử một bước nhỏ.

Có cần làm trắc nghiệm để hiểu bản thân không?

Không bắt buộc. Quan sát hành vi, ghi chép và xin phản hồi cụ thể đã là cách bắt đầu. Nếu dùng trắc nghiệm, cần xem rõ mục đích, cơ sở đo lường và giới hạn của công cụ; không coi một kết quả là định nghĩa cố định về mình.

Bao lâu thì hiểu rõ bản thân?

Không có một thời hạn chung. Bài tập 7 ngày giúp bạn bắt đầu thu thập và đối chiếu trải nghiệm. Bạn có thể điều chỉnh hiểu biết khi vai trò, kỹ năng hoặc hoàn cảnh sống thay đổi.

Tài liệu tham khảo

1. Grant, A. M., Franklin, J. & Langford, P. (2002). The Self-Reflection and Insight Scale: A new measure of private self-consciousness. Social Behavior and Personality, 30(8), 821–836. Đọc tại tạp chí. DOI: 10.2224/sbp.2002.30.8.821.
2. Vazire, S. (2010). Who knows what about a person? The self–other knowledge asymmetry (SOKA) model. Journal of Personality and Social Psychology, 98(2), 281–300. Bản nghiên cứu trên website tác giả. DOI: 10.1037/a0017908.
3. Sutton, A. (2016). Measuring the Effects of Self-Awareness: Construction of the Self-Awareness Outcomes Questionnaire. Europe’s Journal of Psychology, 12(4), 645–658. Đọc tại tạp chí. DOI: 10.5964/ejop.v12i4.1178.

Bảng tự quan sát, ví dụ và lịch thực hành là gợi ý biên tập của bài; không phải bài kiểm tra hay hướng dẫn điều trị.